Подпишитесь на наш канал в Telegram

Բագավան

Ermenihaber գործակալությունը «Նրանք, ովքեր 1953թ. քանդել են Աղրըում գտնվող հայկական եկեղեցին, հիմա ափսոսում են դրա համար» վերնագրով նյութում անդրադարձել է ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում ոչնչացված հայկական եկեղեցիների ճակատագրին։

«Նրանք, ովքեր 1953թ. պետության հրահանգով մասնակցել են Աղրըի շրջանում՝ Դիադինի և Թաշլըչայի արանքում տեղակայված Թաշթեքեր գյուղի հայկական եկեղեցու քանդմանը, հիմա խոր ցավ են ապրում»,-գրում է պարբերականը։

Պաշտամունքային կարևոր կենտրոններից մեկը հանդիսացող եկեղեցին ավերվել է պետության և իշխանամետ կողմնորոշում ունեցող շեյխերի հրամանով՝ այն բանից հետո, երբ հայերը ցեղասպանության ենթարկվեցին։ Երկու տարի անց ավերված եկեղեցու քարերը հասցվեցին Աղրը (հայկական անվանումը՝ Քարբեր,-Պանդուխտ) և օգտագործվեցին Կենտրոնական մզկիթի շինարարության համար։

Եկեղեցու քանդման մասնակիցներից մեկը՝ 95-ամյա Մարուֆ Յաշարը, այդ օրերն այնպես է նկարագրում, կարծես թե երեկ եղած լիներ։ Նա շատ լավ հիշում է եկեղեցու չափերը, նրա գեղեցկությունն ու կահավորանքի շքեղությունը՝ նշելով, որ, չնայած քանդելու դեմ ուղղված գյուղացիների ելույթներին, պետությունը հրամայեց այն ոչնչացնել։

Պետական չինովնիկները դիմել են գյուղի բնակիչներին՝ նրանց վրա ներազդելով ոմն Աբդուլ շեյխի միջոցով։ «Քանի դեռ այդ եկեղեցին կանգուն է, դուք համարվում եք սրբապիղծ, իսկ դա մեծ մեղք է։ Գյուղում առատություն չի լինի։ Ձեր երեխաները կմեռնեն,-Յաշարի խոսքով՝ այդպես են ասել մարդկանց։-Ցավոք, մեզ համոզեցին։ Մենք տգետ էինք, ոչինչ չգիտեինք։ Պետությունն ու շեյխը մեզ ասում էին, որ ճիշտը դա է ։ Փաստորեն, ես ու գյուղի բոլոր բնակիչները մասնակցեցինք քանդման աշխատանքներին»։

Գյուղի ավագ, 73-ամյա Իբրահիմ Գուրսոյը պատմում է, որ ինքը 11 տարեկան էր, երբ պետությունը հրահանգեց ազատվել հայկական եկեղեցուց։ Նրա խոսքով՝ պետությունը բոլորին համոզել էր, որ հայերն ապագայում անպայման պահանջելու են իրենց հողերը, ուստի և պետք է եկեղեցին անհապաղ քանդել։ «Դա, իրոք, մեծ բարբարոսություն էր։ Քանի որ, ինչպես կարող եք այստեղ տեսնել, մզկիթի և եկեղեցու՝ աստծո երկու տների միջև հեռավորությունը 20 մետր էր։ Մզկիթը կանգուն է, իսկ եկեղեցին՝ քանդված։ Հայերը, ովքեր տարին մեկ անգամ այցելում էին իրենց նախնիների գերեզմաններ, ասում էին. «Ինչո՞ւ ոչնչացրիք այս եկեղեցին։ Ի՞նչ էր անում այն ձեզ։ Չէ՞ որ մենք քրդերի հետ եղբայրներ ենք»։ Ես ամաչում եմ այն բանի համար, ինչ արել ենք։ Մենք անգրագետ էինք, ոչինչ չգիտեինք։ Դա կարևոր պատմական ժառանգություն էր»։

Մեկնաբանելով հետևյալ նյութը՝ Բելգիայում ապրող, հայոց պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող Գիլա Խադդադը հրապարակել է եզակի լուսանկար՝ Սբ Հովհաննես եկեղեցու լուսանկարը՝ նախքան քանդելը։ «Հայտնի Բանավան վանքը կամ Սուրբ Հովհաննեսը՝ տեղակայված Աղրըի շրջանի Բավագան (Թաշթեքեր) գյուղում, քանդվել է 1953թ., իսկ նրա քարերով կառուցվել է Աղրըի կենտրոնական մզկիթը,-ընդգծում է նա։- Նախքան քրիստոնեության ընդունումն, այստեղ էր գտնվում կրակապաշտների ամենահայտնի հեթանոսական տաճարը Հայաստանում։ 371թ. Բագավանի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը հաղթանակ է տարել պարսիկների նկատմամբ։ Գյուղի թիկունքում գտնվող Թաշթեքեր լեռը վաղնջական աղբյուրներում հիշատակվում է Նպատ»։

Որոշ լրացուցիչ տեղեկություններ ևս Բագավանի մասին։

Բագավանը (բառացի՝ «Աստվածների վայր») հայտնի պաշտամունքի կենտրոն էր Հայաստանում զրադաշտականության, հետո նաև քրիստոնեության շրջանում։ Քաղաքը գտնվում է Այրարատ նահանգի Բագրևանդ գավառի հարավ-արևելյան մասում, Արածանի գետի ձախակողմյան ափին։ Հայ պատմիչները, բացի Բագավանից, օգտագործել են նաև Դիցավան անվանունը, որը նույն իմաստն ունի։ 5-րդ դարի հայ նշանավոր պատմիչ Ագաթանգեղոսը հիշատակում է Բագավանում մեհյանների (հին հայկական հեթանոսական տաճար) գոյության մասին, որոնք նվիրված էին հայկական Նոր տարվա աստվածությանն աստվածությանն ու հյուրասիրության և առատության աստված Վանատուրին։

Ըստ առասպելի՝ հեթանոսական տաճարը Բագավանում՝ Հայաստանի նախաքրիստոնեական կառավարիչների քաղաքում, կառուցվել է մ.թ.ա. 3-րդ դարում, սուրբ Նպատ լեռան հյուսիսային լանջին։ Այստեղ՝ Արածանիի ջրերում, 301թ. Գրիգոր Լուսավորիչն օծել է Հայաստանի առաջին քրիստոնյա կայսերը՝ Տրդատ 2-րդ Մեծին։ 314թ., արդեն քրիստոնեության՝ որպես պետական կրոն ընդունելուց հետո, Բագավանի հեթանոսական տաճարները քանդվել, իսկ նրանց տեղում եկեղեցիներ են կառուցվել, որոնց շինարարությանը, հնարավոր է, մասնակցել է նաև անձամբ Գրիգոր Լուսավորիչը։

Այդ տեղանքն ու Նպատ լեռան լանջերը աչքի են ընկնում մեծ թվով խաչքարերով, ինչպես նաև եկեղեցիների և մատուռների հարուստ բազմազանությամբ։ Այդ լանջերից 371թ. Ներսես Մեծ կաթողիկոսը հետևել է, թե ինչպես են հայերը՝ հռոմեացիների օգնությամբ,հաղթանակ տանում ճակատագրական Ձիրավի ճակատամարտում՝ շահական Պարսկաստանի Շապուհ 2-րդ Մեծի նկատմամբ, ով փորձում էր Հայաստանը կրկին զրադաշտ դարձնել։ Ինչպես գրել է Քերթողահայր Մովսես Խորենացին, «Երբ Ներսես Մեծը տեսավ այդ ամենը, բարձրացավ Նպատ լեռան գագաթը, ձեռքերը պարզեց դեպի երկինք և իր աղոթքի ամբողջ ընթացքում այդպես մնաց՝ ինչպես Մովսես մարգարեն»։ Այդ ճակատամարտում հայկական զորքն առաջնորդում էին Պապը, սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը՝ Վասակ Մամիկոնյանի որդին, և Սմբատ Բագրատունի արքայազնը, իսկ հակառակ կողմում՝ պարսիկների հետ մեկտեղ կռվում էին դավաճան Մերուժան Արծրունու և Վահան Մամիկոնյանի ջոկատները, ինչպես նաև ալբանացիների ու լեզգիների ջոկատները՝ իրենց կայսրերի՝ համապատասխանաբար՝ Ուրնայրի և Շերգիրի հրամանատարությամբ, որոնցից առաջինը ճակատամարտում վիրավորվեց, իսկ երկրորդը՝ սպանվեց։

Վանքը, որը զբաղեցնում էր 20 հազար քառակուսի մետր տարածք, բաղկացած էր երեք եկեղեցիներից, իսկ նրա ամենահայտնի եպիսկոպոսներից էին Եզնիկ Կողբացին և Մովսես Խորենացին, ում եպիսկոպոսության օրոք էլ Բագավանը դարձավ Բագրևանդ և Արշարունիք գավառների գլխավոր տաճարը։ 631թ. ճարտարապետ Իսրայել Գոռաղճեցու ղեկավարությամբ սկսվեց գլխավոր՝ Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու շինարարությունը, որն ավարտվեց 639թ.։

Եկեղեցու չափերը տպավորիչ էին՝ 46 մետրը 27-ի վրա, իսկ բարձրությունը՝ 20 մետր, ինչը համապատասխանում էր Դվինի, Զվարթնոցի և Թալինի եկեղեցիների չափերին։ Շենքում կար հինգ դուռ և 51 պատուհան։ Սուրբ Հովհաննեսում պահվում էր նաև ձեռագրերի եզակի պահոց, որը ոչնչացվել է 1877-78թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ։

Հիշյալ տարածաշրջանը, որն 8-րդ դարից սկսած ղեկավարում էին Աբասյանները, , 1045թ. Անիի թագավորության անկումից հետո պարբերաբար ենթարկվել է թուրք-սելջուկների ասպատակություններին։ Քյոսեդաղի (Սեբաստիա) մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտից հետո 1243թ. այն հետևողականորեն մտցվել է մոնղոլ խաների՝ Ջելալ ադ-Դինի, Թամերլանի, թուրքմեն Կարա-Կոյունլու և Ակ-Կոյունլու ցեղերի պետական միավորումների մեջ, հետո՝ Չելդըրանի ճակատամարտում թուրքերի տարած հաղթանակից հետո՝ մտել Օսմանյան Թուրքիայի կազմի մեջ։

Մինչև Բագրևանդ գավառից հայերի դուրս գալը, տաճարի մոտակայքում հայկական գյուղ կար, որին տեղացիներն անվանում էին Վանք, իսկ թուրքերը՝ Ուչ Կիլիսա (Երեք եկեղեցի)՝ պայմանավորված եկեղեցիների քանակով կամ էլ գլխավոր եկեղեցու խորանների թվով։

Անցած դարի 40-ական թվականների վերջին և 50-ականների սկզբին եկեղեցին լրիվությամբ ավերվեց տեղի մահմեդականների կողմից։ Նրա քարերի մի մասն օգտագործվեց հնում եկեղեցու մոտ գտնվող գյուղում տներ կառուցելու համար, իսկ մեծ մասն էլ տեղափոխվեց Ագրի քաղաք. դրանք օգտագործեցին 1950-ականներին կառուցված գլխավոր մզկիթի շինարարության ժամանակ։

Ներկայումս Բագավանի վանական համալիրն ավերակների է վերածված։ Գյուղից դեպի հարավ՝ լեռան գագաթին, մի քարանձավ կա՝ շուջ 2000 մետր բարձրության վրա։ Համաձայն գյուղացիների շրջանում պատմվող առասպելի՝ այստեղ պահվում էին եկեղեցուն պատկանող ոչխարի կաթի պաշարները, որն իրացվում էր այդտեղից 25 կմ հեռավորության վրա գտնվող կաթնամթերքի խանութի միջոցով։ Եկեղեցուց 50 մետր դեպի հարավ պահպանվել են եկեղեցական գերեզմանոցի մնացորդները՝ խաչքարերով և հայերեն գրությամբ տապանաքարերով։ Եկեղեցուց դեպի հարավ-արևմուտք կա շուրջ 40 մետր խորությամբ երեք հոր, որտեղ պահվում են խմելու ջրի պաշարները։ Ներկայումս գյուղում ապրում են բացարձակապես քուրդ-մահմեդականներ՝ ջալալի ցեղերից։

2007թ. տվյալներով՝ Թաշթեքեր գյուղում ապրում էր 420 մարդ, որոնց հիմնական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն ու անասնապահությունն է։ Գյուղում կա խմելու ջուր, էլեկտրականություն և հեռախոսագիծ, գործում է տարրական դպրոց։ Ստորգետնյա ճանապարհը գործում է շուրջօրյա, Արածանի գետի վրա կամուրջ է կառուցվել։ Փոստային բաժանմունք ու բուժկետ չկա։

ՊԱՆԴՈՒԽՏ

Уважаемые друзья, информационно-аналитический портал Voskanapat.info нуждается в вашей поддержке. Помогите сделать его ещё лучше!
10.07.2018 Էրդողանը նշանակել է նոր կառավարության կազմը 7.07.2018 ՀԱՊԿ քարտուղարությունը ԼՂ խնդրի խաղաղ կարգավորմանն այլընտրանք չի տեսնում Ադրբեջանը առաջնագծում հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակել է ավելի քան 1500 կրակոց Նախիջևանում ՃՏՊ հետևանքով ադրբեջանցի զինծառայողներ են մահացել Իրանում ԻՊ ութ անդամ մահապատժի է ենթարկվել 6.07.2018 Ադրբեջանի սահմանապահները թմրանյութերի հերթական խոշոր չափաբաժինն են առգրավել 5.07.2018 ՄԱԿ-ի ԱԽ բանաձևերի շահարկման հերթական փորձն Ադրբեջանի կողմից ձեռնարկվում է ի շահ պատերազմի, և ոչ խաղաղության 4.07.2018 Բաքվի մետրոն շարունակում է չգործել հոսանքազրկման պատճառով Ալիևը Գյանջայի քաղաքապետի մահափորձի քրգործը վերցրել է իր անձնական վերահսկողության ներքո 3.07.2018 Բաքուն և ադրբեջանական այլ քաղաքներ հայտնվել են խավարում 2.07.2018 Հայաստանը Եվրամիության հետ համաձայնագիրը կվավերացնի մինչև մայիս ՀՀ ԶՈՒ-ն ի վիճակի է զինծառայողներին ապահովել ամեն ինչով. Գլխավոր շտաբի պետ 30.06.2018 Ադրբեջանը հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակել է ավելի քան 1500 կրակոց Էրդողանը մտադիր է նոր կառավարության կազմում ներգրավել հայ տնտեսագետ Դարոն Աճեմօղլուին. թուրքական ԶԼՄ-ներ Հայաստանի և Գերմանիայի արտգործնախարարները նախանշել են երկկողմ հարաբերությունների զարգացման ուղիները Արցախում պայմանագրային զինծառայող է մահացել 29.06.2018 Արցախը հակամարտության կարգավորման գործընթացում պետք է ունենա որոշիչ ձայն Արցախում իրավիճակ է փոխվել 28.06.2018 Բակո Սահակյանը մասնակցել է Մարտակերտի ազատագրման 25-ամյակին նվիրված միջոցառումներին Ադրբեջանցիների հերթական «զոհերը» կամ ԵԽԽՎ կոռուպցիոն բացահայտումների նոր «սերիան» 27.06.2018 Բացատրեք այս վեհաժողովին՝ ինչու եք կրկին զինամթերք կուտակում սահմանին. Արփինե Հովհաննիսյանը՝ ԵԽԽՎ-ում ադրբեջանցի պատվիրակին 26.06.2018 Եվրամիությունն աջակցության ծրագիր է նախատեսում Հայաստանում ապաստանած սիրիահայերի համար 25.06.2018 Քեթի Փիրին մեկնաբանել է Թուրքիայում տեղի ունեցած նախագահական և խորհրդարանական ընտրությունները Սելահաթթին Դեմիրթաշը շնորհավորել է իր կուսակիցներին և շնորհակալություն հայտնել հասարակությանը ԵԽԽՎ-ն նոր նախագահ ունի Վոլոդինն անհրաժեշտ է համարել Լեռնային Ղարաբաղում իրադրության սրում թույլ չտալը Աթեշյանը, Շիրինօղլուն և Զեքիյանը շնորհավորել են Էրդողանին ընտրություններում հաղթանակի առթիվ 23.06.2018 Փորձագետները կանխատեսում են Էրդողանի հաղթանակը Թուրքիայի նախագահական ընտրություններում Ադրբեջանական կողմը հունիսի 17-ին ձեռնարկել է դիվերսիոն ներթափանցման փորձ. Արցախի ՊԲ Զորամասերից մեկում պայմանագրային զինծառայող է մահացել 22.06.2018 ԼՂ կարգավիճակը և անվտանգությունը Հայաստանի գերակա առաջնահերթություններն են. Զոհրաբ Մնացականյան Իսրայելի պաշտպանության նախարարը հրաժարվել է այցելել Ադրբեջան 21.06.2018 ԵՄ-ն ԼՂ խնդրի կարգավորման հարցում վերահաստատել է իր աջակցությունը Մինսկի խմբի համանախագահների ջանքերին Ադրբեջանա-իրանական սահմանին փոխհրաձգության հետևանքով մարդ է վիրավորվել 18.06.2018 Նախիջևանի հատվածում որոշակի լարվածություն կա, բայց իրավիճակը վերահսկելի է. փոխնախարար Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հանդիպման վերաբերյալ հստակ պայմանավորվածություն չկա. Բալայան Թուրքիան պատրաստվում է Անտարկտիդայում գիտական կայան հիմնել Թուրքիայի նախագահը պատրաստ է «անհրաժեշտության դեպքում» երկարաձգել արտակարգ դրության ռեժիմը 16.06.2018 Վարչապետ Փաշինյանն ու Բակո Սահակյանն այցելել են պաշտպանական դիրքեր 15.06.2018 Արցախի ԱԱԾ նախկին պետը նշանակվել է հատուկ հանձնարարությունների գծով նախագահի ներկայացուցչի պաշտոնում 14.06.2018 Ադրբեջանցի ակտիվիստներն ակցիա են անցկացրել ի պաշտպանություն քաղբանտարկյալ Իլգար Մամեդովի «Ադրբեջանական լվացքատուն». եվրոպացի գործիչներին կաշառելու համար Իլհամ Ալիևը թալանել է Ադրբեջանի ավանդատուներին ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահները քննարկել են նախարարական հանդիպման կազմակերպման հարցը Ցանկանալով խելացի երևալ՝ ադրբեջանցի պատգամավորը հիմարի տպավորություն է թողել Հայաստանը շարունակելու է հակամարտության խաղաղ կարգավորմանն ուղղված ջանքերը․ ՀՀ Նախագահ 13.06.2018 Զոհրաբ Մնացականյանը մանրամասներ փոխանցեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ հանդիպումից Կրեմլի պալատում մեկնարկել է Փաշինյան-Պուտին հանդիպումը Թուրքիայի արգործնախարարը հայտարարել է, որ ինքը նաև Ադրբեջանի արտգործնախարարն է Բակո Սահակյանն ու Արմեն Սարգսյանը քննարկել են Հայաստան-Արցախ փոխգործակցությանն առնչվող հարցեր Ադրբեջանն Արցախի հետ շփման գծից հետ չի քաշում դեռևս ապրիլից կուտակած մեծ քանակությամբ ստորաբաժանումները
 
Խնդիրն այլ է. Արցախին հարում են այսօր գերության մեջ գտնվող լայնածավալ հայկական հողեր, որոնց վրա ապրում է թշնամին և ամեն օր սպառնում Արցախի Հանրապետությանը։ Այս հանգամանքը ստիպում է Արցախի քաղաքացիներին և ողջ հայ ժողովրդին ապրել հոգևոր և ֆիզիկական ուժերի լրացուցիչ լարման պայմաններում։ Լևոն Մելիք-Շահնազարյան