Подпишитесь на наш канал в Telegram

Ինչպես Սուրբ Թեոդորոս եկեղեցին դարձավ Քուրշունլու մզկիթ

Որոշ պատմական շինությունների փոփոխություններն անցյալի մասին շատ բան կարող են պատմել։ Դրա վառ օրինակներից է Դիարբեքիրի Սուրբ Թեոդորոս եկեղեցու վերածումը մզկիթի (Քուրշունլու մզկիթ): Տիգրան Միգունդ Բոյաջյանը1950թ․ ԱՄՆ-ում հրատարակված իր «Ամեդի արձագանքը» գրքում, պատմել է եկեղեցու ողբերգական պատմության մասին։ Ահա այդ գրքից որոշ հատվածներ, որն այսօր արդեն դժվար է գտնել.

«Մկրտիչ Նաղաշն Ամեդի հոգևոր առաջնորդն ու Սուրբ Թեոդորոս եկեղեցու արքեպիսկոպոսն էր։ Նա եկեղեցուն կից թեմականն դպրոց է կառուցել, եկեղեցին պարսպապատել և տարածքն ընդարձակել էր մինչև քաղաքի արևմտյան պատն ու նոր շուկայի տեղը, իսկ ձիերի շուկան մտնում էր եկեղեցու տարածքի մեջ: 

15-րդ դարի առաջին քառորդին՝ Հայաստանի համար դժվարին ժամանակներում, իշխանությունը թուրքմենական Ակ-Կոյունլուների և Կարա-Կոյունլուների ձեռքում էր։ Կարա-Կոյունլուներն իշխում էին Հայաստանն և հյուսիսային Իրանը ներառող տարածքների վրա` Թավրիզ կենտրոնով, իսկ Ակ-Կոյունլուները` Հայաստանի հարավային մասի վրա` Միջագետքից մինչև նեղուցներ։ Ամեդն էլ այդտեղ գտնվում: Նաղաշի օրոք Ակ-Կոյունլուների ղեկավարը Օսման սուլթանն էր։ Նաղաշը վերջինի հետ մտերիմ հարաբերությունների մեջ էր և եկեղեցու գմբեթի շինարարության համար թույլտվություն էր ստացել։ Այդ շրջանում քրիստոնյաներն, առանց իշխանության թույլտվության, ոչինչ չէին կարող անել։ Նման պայմաններում եկեղեցու գմբեթի շինարարության համար հրովարտակ ստանալը Նաղաշի դիվանագիտական հաջողությունն էր»։

Ենթադրվում է, որ Մկրտիչ Նաղաշը մահացել է Ամեդում և ավանդույթի համաձայն` թաղվել Սուրբ Թեոդորոս եկեղեցում։ Բոյաջյանը, ով Սուրբ Թեոդորոս եկեղեցու ոչնչացումը հայոց պատմության սև էջերից մեկն է համարում, գրում է․ «Մի հոգևորական իր ամբողջ կյանքը նվիրել է այդ շինությանը` այն վերածելով մշակութային կենտրոնի, իսկ 75 տարի անց մեկ այլ հոգևորական այն հանձնել է անհավատներին և վերածվել է Կուրշունլու մզկիթ»:

Դավաճանության պատմությունը

«1516-17թթ․ օսմանյան գահաժառանգը այցելում է Ամեդ և ցուցաբերված ջերմ հյուրընկալության համար ցանկություն հայտնում քաղաքում մզկիթ կառուցել: Քաղաքում շրջելով և հարմար տարածք չգտնելով՝ բարձրանում է «Վիրանքալե» աշտարակը, աչքերը կապում և կարմիր ժապավենով աղեղն արձակում անհայտ ուղղությամբ։ Դրանից հետո հայտարարում է, որ նետի ընկած վայրում մզկիթ է կառուցելու, իսկ տեղի տիրոջը շռայլ փոխհատուցում է տալու։

Մոտ մեկ շաբաթ անց Սուրբ Թեոդորոս վանքում շինարարական աշխատանքներ տանող հոգևորականը կարմիր ժապավենով նետը գտնում է եկեղեցու տանիքում։ Հաջորդ օրն աղեղը գահաժառանգի մոտ է տանում և ասում , որ ինքը քրիստոնյա հոգևորական է, բայց ճշմարիտ կրոն համարում է Իսլամը:

Սուլթանի որդին հարցնում է, թե ում պետք է փոխհատուցում տա, բայց քահանան պատասխանում է, որ եթե գահաժառանգը կամենա, ինքը կարող է բաժանել տերերի միջև։ Նման պատասխան ստանալով` սուլթանի որդին իր մարդկանց հրամայում է, որ գանձերը փռեն գորգի վրա։ Նրանք այնքան ոսկի թափեցին, մինչև քահանան ասաց` «Բավ է»: Այնուհետև սուլթանի որդին հարցնում է.

-Դու ասել ես, որ մանկուց Իսլամ ես կարդացել: Բայց ինքդ քրիստոնյա հոգևորական ես, ճի՞շտ է։

-Այո, Ձերդ մեծություն,- պատասխանում է քահանան:

-Կարծում եմ՝ պարտականություններիդ անդավաճան մնալու երդում ես տալիս, չէ՞:

-Այո, Ձերդ մեծություն, սակայնխոսքը քրիստոնեական աստվածաբանության մասին է:

-Իսկ հիմա ուշադիր ինձ լսիր։ Տեսնում եմ, որ այս գորգի վրա փռված ոսկու համար ուրանում ես հավատդ: Աստծուն տված երդումդ հասարակ թիկնոցի պես գցում ես: Ես հոգևորական չեմ, սակայն վստահ եմ, որ չի գտնվի որևէ մուֆտիա կամ իմամ, որ այս պատմութունը լսելուց հետո համաձայնվի, որ դու մահմեդականություն ընդունես։ Դու` խղճուկ արարած, անգամ չես գիտակցում, որ դավաճանում ես ժողովրդիդ: Քանի որ չեմ կարող դրժել խոստումս, ահա իմ հրամանը…

Դրանից հետո սուլթանի որդին կանչում է իր զինվորներին և հրամայում ոսկիները լցնել պարկի մեջ և այն հանձնել քահանային։ Հետո ասում է. «Քաղաքի կենտրոնական հրապաարկում գլխատեք քահանային, իսկ նրան նվիրաբերված ոսկիները բաժանեք քաղաքի աղքատներին»:

Հետո սուլթանի որդին նամակ է գրում եկեղեցու արքեպսիկոպոսին, որում նկարագրում է իրավիճակը և հայտնում, որ ցանկանում է, որպեսզի երեք օրվա ընթացքում եկեղեցուց հանվի ողջ ունեցվածքը, իսկ եկեղեցին հանձնվի մահմեդականներին:

Երեք օրվա ընթացքում հայերն ինչ հասցրեցին, վերցրեցին, իսկ մնացածները մահմեդականները կրակի մատնեցին։ Ահա այդպես Սուրբ Թեոդորոս վանքն առհավետ թաղվեց խավարի մեջ։ Սուրբ Կիրակոս եկեղեցու աջակողմյան դռան վրա գրություն կա, որը վկայում է.

«Սուրբ Թեոդորոսն ընկավ 1517 թվականին»:

Գեղեցկությանը նվիրված կյանք. Մկրտիչ Նաղաշյան

Ուշ միջնադարյան հայտնի գրող, մանրանկարիչ և հոգևորական Մկրտիչ Նաղաշը ծնվել է Բիթլիսի Պոր գյուղում` 1394թ.: Նա ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն և աստվածաբանություն, լավ տիրապետում էր մի քանի արևելյան լեզուների, ինչպես նաև դասական հունարենին: Կնոջ մահից հետո` 1420թ. նա ետղափոխվեց Ամիդ, որտեղ դարձավ հոգևորական: 1430թ. նշանակվեց 24 գավառների արքեպիսկոպոս: Օգտվելով սուլթան Օսմանի հովանավորչությունից` նա կառուցել է նոր եկեղեցիենր, վերականգնել հները և հիմնել դպրոցներ: 1434թ. նա սեփական նախագծով կառուցել է Բարձրահայաց Սբ. Աստվածածին եկեղեցին Էրգանիում: 1439-1443թթ. նա վերականգնել է Սուրբ Թեոդորոս եկեղեցին Ամիդում: Եկեղեցու գմբեթը բարձր էր քաաղքի մզկիթներից, և դա մոլի մահմեդականներին կատաղեցրել էր: Օսմանին հաջորդած Խամզան հրամայել էր իջեցնել եկեղեցու գմբեթը:

Չկարողանալով տանել դա` Նաղաշը լքեց Ամիդը և ուղևորվեց Կոնստանդնուպոիլիս: Չորս տարի անց Խամզայի որդին` Ջիհանգիրը, նրան հրավիրել է Ամիդ և թույլատրել վերականգնել գմբեթը: Վերականգնման աշխատանքներն ավարտվեցին 1447թ. Նեկամեդի ջանքերով:

Մկրտիչ Նաղաշը մահացել է 1470թ.` թողնելով բազմաթիվ բանաստեղծություններ, հիշողություններ և պատմական փաստաթղթեր:

Սարգիս ՍԵՐՈԲՅԱՆ

Ակոս

Թարգմանությունը` ՊԱՆԴՈՒԽՏԻ

Уважаемые друзья, информационно-аналитический портал Voskanapat.info нуждается в вашей поддержке. Помогите сделать его ещё лучше!
10.07.2018 Էրդողանը նշանակել է նոր կառավարության կազմը 7.07.2018 ՀԱՊԿ քարտուղարությունը ԼՂ խնդրի խաղաղ կարգավորմանն այլընտրանք չի տեսնում Ադրբեջանը առաջնագծում հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակել է ավելի քան 1500 կրակոց Նախիջևանում ՃՏՊ հետևանքով ադրբեջանցի զինծառայողներ են մահացել Իրանում ԻՊ ութ անդամ մահապատժի է ենթարկվել 6.07.2018 Ադրբեջանի սահմանապահները թմրանյութերի հերթական խոշոր չափաբաժինն են առգրավել 5.07.2018 ՄԱԿ-ի ԱԽ բանաձևերի շահարկման հերթական փորձն Ադրբեջանի կողմից ձեռնարկվում է ի շահ պատերազմի, և ոչ խաղաղության 4.07.2018 Բաքվի մետրոն շարունակում է չգործել հոսանքազրկման պատճառով Ալիևը Գյանջայի քաղաքապետի մահափորձի քրգործը վերցրել է իր անձնական վերահսկողության ներքո 3.07.2018 Բաքուն և ադրբեջանական այլ քաղաքներ հայտնվել են խավարում 2.07.2018 Հայաստանը Եվրամիության հետ համաձայնագիրը կվավերացնի մինչև մայիս ՀՀ ԶՈՒ-ն ի վիճակի է զինծառայողներին ապահովել ամեն ինչով. Գլխավոր շտաբի պետ 30.06.2018 Ադրբեջանը հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակել է ավելի քան 1500 կրակոց Էրդողանը մտադիր է նոր կառավարության կազմում ներգրավել հայ տնտեսագետ Դարոն Աճեմօղլուին. թուրքական ԶԼՄ-ներ Հայաստանի և Գերմանիայի արտգործնախարարները նախանշել են երկկողմ հարաբերությունների զարգացման ուղիները Արցախում պայմանագրային զինծառայող է մահացել 29.06.2018 Արցախը հակամարտության կարգավորման գործընթացում պետք է ունենա որոշիչ ձայն Արցախում իրավիճակ է փոխվել 28.06.2018 Բակո Սահակյանը մասնակցել է Մարտակերտի ազատագրման 25-ամյակին նվիրված միջոցառումներին Ադրբեջանցիների հերթական «զոհերը» կամ ԵԽԽՎ կոռուպցիոն բացահայտումների նոր «սերիան» 27.06.2018 Բացատրեք այս վեհաժողովին՝ ինչու եք կրկին զինամթերք կուտակում սահմանին. Արփինե Հովհաննիսյանը՝ ԵԽԽՎ-ում ադրբեջանցի պատվիրակին 26.06.2018 Եվրամիությունն աջակցության ծրագիր է նախատեսում Հայաստանում ապաստանած սիրիահայերի համար 25.06.2018 Քեթի Փիրին մեկնաբանել է Թուրքիայում տեղի ունեցած նախագահական և խորհրդարանական ընտրությունները Սելահաթթին Դեմիրթաշը շնորհավորել է իր կուսակիցներին և շնորհակալություն հայտնել հասարակությանը ԵԽԽՎ-ն նոր նախագահ ունի Վոլոդինն անհրաժեշտ է համարել Լեռնային Ղարաբաղում իրադրության սրում թույլ չտալը Աթեշյանը, Շիրինօղլուն և Զեքիյանը շնորհավորել են Էրդողանին ընտրություններում հաղթանակի առթիվ 23.06.2018 Փորձագետները կանխատեսում են Էրդողանի հաղթանակը Թուրքիայի նախագահական ընտրություններում Ադրբեջանական կողմը հունիսի 17-ին ձեռնարկել է դիվերսիոն ներթափանցման փորձ. Արցախի ՊԲ Զորամասերից մեկում պայմանագրային զինծառայող է մահացել 22.06.2018 ԼՂ կարգավիճակը և անվտանգությունը Հայաստանի գերակա առաջնահերթություններն են. Զոհրաբ Մնացականյան Իսրայելի պաշտպանության նախարարը հրաժարվել է այցելել Ադրբեջան 21.06.2018 ԵՄ-ն ԼՂ խնդրի կարգավորման հարցում վերահաստատել է իր աջակցությունը Մինսկի խմբի համանախագահների ջանքերին Ադրբեջանա-իրանական սահմանին փոխհրաձգության հետևանքով մարդ է վիրավորվել 18.06.2018 Նախիջևանի հատվածում որոշակի լարվածություն կա, բայց իրավիճակը վերահսկելի է. փոխնախարար Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հանդիպման վերաբերյալ հստակ պայմանավորվածություն չկա. Բալայան Թուրքիան պատրաստվում է Անտարկտիդայում գիտական կայան հիմնել Թուրքիայի նախագահը պատրաստ է «անհրաժեշտության դեպքում» երկարաձգել արտակարգ դրության ռեժիմը 16.06.2018 Վարչապետ Փաշինյանն ու Բակո Սահակյանն այցելել են պաշտպանական դիրքեր 15.06.2018 Արցախի ԱԱԾ նախկին պետը նշանակվել է հատուկ հանձնարարությունների գծով նախագահի ներկայացուցչի պաշտոնում 14.06.2018 Ադրբեջանցի ակտիվիստներն ակցիա են անցկացրել ի պաշտպանություն քաղբանտարկյալ Իլգար Մամեդովի «Ադրբեջանական լվացքատուն». եվրոպացի գործիչներին կաշառելու համար Իլհամ Ալիևը թալանել է Ադրբեջանի ավանդատուներին ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահները քննարկել են նախարարական հանդիպման կազմակերպման հարցը Ցանկանալով խելացի երևալ՝ ադրբեջանցի պատգամավորը հիմարի տպավորություն է թողել Հայաստանը շարունակելու է հակամարտության խաղաղ կարգավորմանն ուղղված ջանքերը․ ՀՀ Նախագահ 13.06.2018 Զոհրաբ Մնացականյանը մանրամասներ փոխանցեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ հանդիպումից Կրեմլի պալատում մեկնարկել է Փաշինյան-Պուտին հանդիպումը Թուրքիայի արգործնախարարը հայտարարել է, որ ինքը նաև Ադրբեջանի արտգործնախարարն է Բակո Սահակյանն ու Արմեն Սարգսյանը քննարկել են Հայաստան-Արցախ փոխգործակցությանն առնչվող հարցեր Ադրբեջանն Արցախի հետ շփման գծից հետ չի քաշում դեռևս ապրիլից կուտակած մեծ քանակությամբ ստորաբաժանումները
 
Խնդիրն այլ է. Արցախին հարում են այսօր գերության մեջ գտնվող լայնածավալ հայկական հողեր, որոնց վրա ապրում է թշնամին և ամեն օր սպառնում Արցախի Հանրապետությանը։ Այս հանգամանքը ստիպում է Արցախի քաղաքացիներին և ողջ հայ ժողովրդին ապրել հոգևոր և ֆիզիկական ուժերի լրացուցիչ լարման պայմաններում։ Լևոն Մելիք-Շահնազարյան