Подпишитесь на наш канал в Telegram

Ագուլիս

Այս հոլովակը դիտելուց հետո պարզ դարձավ. Ագուլիսը ոչնչացված է: Մինչ այդ ինչ-որ ակնարկներ կային, բայց ոչ ոք ուղիղ չի ասել` ո´չ ադրբեջանցիները, ո´չ հայերը. առաջինները լռել են, երկրորդները` ակնհայտ է, որ տվյալներ չեն ունեցել:

Ագուլիսը ոչնչացրել են ադրբեջանցիները, դա արել են լուռ, անաղմուկ: Հենց Ագուլիսը ոչնչացնելու համար, ավելի ճիշտ, որպեսզի դա աննկատ մնա, նրանք նվերներ են ուղարկել ՅՈՒՆԵՍԿՕ, որը բուլղարացի կոմսոմոլուհի Բոկովայի օրոք վերածվել էր, ուղղակի, հասարակաց տան` հարուստ մահմեդականների համար: Երբ Ագուլիսը ոչնչացրին, Ադրբեջանի նախագահի էգին շքանշան շնորհեցին և հայտարարեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «բարի կամքի դեսպան»:

Ագուլիսն այլևս չկա, բայց նրա մասին պատմելու անհրաժեշտություն կա: Ի դժբախտություն ինձ` ապրելով Ադրբեջանում, ես անգամ չգիտեի, որ այնտեղ` Նախիջևանի շրջանում, մինչև 2010թ. պահպանվել է վաղմիջնադարյան քաղաքը: Ի դեպ, Ադրբեջանում պաշտոնապես բառ անգամ չէին ասում նրա մասին, քանի որ այն հայկական քաղաք էր:

Ագուլիսի մասին առաջին անգամ լսեցի, երբ մեկնել էի Պլատոնովի գերեզմանը փնտրելու. դա վաղուց էր, երբ համալսարանում էի սովորում: Համակուրսեցուս հետ գնացինք Վահանովյան հայկական գերեզմանատուն. այնտեղ փոքրիկ հնոտիաշուկա կար, և հայկական դրոշակներ, հոտավետ մոմեր և նռից պատրաստված ականջօղեր վաճառողների կողքին մի ծերունի գրքեր էր վաճառում: Նա թարգմանիչ Ժամկոչյանն էր, ով արամերենից իր իսկ թարգմանած Իբր Սիրինի երազահանն էր վաճառում: Ես հենց այդ ժամանակ արամերեն էի ուսումնասիրում, ուստի և փայլեցի ինձ քաջածանոթ հին լեզվի իմացությամբ, գնեցի երազանը և զրուցեցի Ժամկոչյանի հետ: Եվ նրանից ես առաջին անգամ լսեցի այդ բառը` «Ագուլիս»:

Ագուլիս քաղաքը հիմնադրվել է անտիկ ժամանակներում: Տիգրան արքան Սիրիայից Հայաստան էր կանչել հրեաների և ներկայիս Նախիջևանի շրջանում տեղ հատկացրել քաղաքի կառուցման համար: Այդպես կառուցվեց Ագուլիսը: Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից հետո այդ քաղաքը դարձավ կենտրոն, որտեղ, Էջմիածնի հետ միաժամանակ, հայտնվեցին եկեղեցիներ և վանքեր, բայց եթե Էջմիածնի համալիրը բազմիցս վերականգնվել և տեսքի է բերվել, ապա Ագուլիսի 11 եկեղեցիներից երեքն ընդհուպ մինչև 19-րդ դարը նույն տեսքն ունեին, պահպանվել են այնպես, ինչպես նոր կառուցված ժամանակ` 4-րդ դարում կային. Ագուլիսը մեկուսացվել և գրեթե անփոփոխ պահպանվել էր:

Երբևէ Ագուլիսն ուներ ավելի քան 10 հազար բնակիչ, և Հայաստանի այդ մասի ամենանշանավոր քաղաքներից մեկն էր: Բայց աֆղանների արշավանքից հետո` 18-րդ դարում, այն դատարվեց, և հետագայում բնակչության թվաքանակը չգերազանցեց 3-4 հազարը, նրա բնակիչներն իրենցից ներկայացնում էին մարդկանց մի խումբ, որոնք տարբերվում էին իրենց դիալեկտով, որը կոչվում էր «լեզուն զոկի», և որում պահպանվել էին բազմաթիվ պարսկերեն և արեմերեն բառեր: Հայաստանի մյուս շրջանների հայերը լավ չէին հասկանում այդ լեզուն և այն համարում էին «հրեերեն»:

1919թ. քաղաքը զավթեցին թուրքերը, նրա ողջ մնացած բնակիչները փախան դեպի Զանգեզուր` լեռնային շրջան, որտեղ հայ ժողովրդի հերոս Նժդեհը կարողացավ ինքնապաշտպանություն կազմակերպել, և որը չկարողացան ճեղքել թուրքերը: Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, բոլշևիկների և Աթաթուրքի միջև կնքված պայմանագրի համաձայն, Ագուլիսն ու ողջ Նախիջևանի շրջանն անցավ Ադրբեջանին: Ագուլիսցիներին չթույլատրեցին վերադառնալ, իսկ նրանց տներում սկսեցին ապրել քոչվոր թյուրքերը: Բայց այնտեղ մնացին Ագուլիսի հին եկեղեցիները` լքված, փակ, ինչպես նաև` հայկական գերեզմանաքարերի ավանդական փորագրություններ պարունակող խաչքարերով երեք գերեզմանատներ:

Ներկայումս այդ ամենը չկա: Բայց, դատելով հոլովակից, Ագուլիսի տանձի ավանդական սորտը` «գողթանի տանձը», մնացել է: Երևում է` մնացել է նաև ագուլիսյան հայտնի սպիտակ կեռասը, որի մասին գրել են հայ միջնադարյան հեղինակները և որն ադրբեջանցիներն անվանում են «օրդուբադյան»:

Ընդհանրապես, հայկական մշակութային ժառանգության պատմությունը Հայաստանի սահմաններից դուրս չափազանց ուսանելի է, զուր չէ, որ այն լռեցնում են: Առաջինը` այն գունեղ կերպով պատկերում է մահմեդականների վայրագ երախը, երկրորդ` ցույց է տալիս, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ ցանկացած ազգի ժառանգության հետ, եթե հավատա «հանդուրժողականության» մասին հեքիաթներին և կորցնի դիմակայելու ունակությունը:

Ամիրամ ԳՐԻԳՈՐՈՎ

Уважаемые друзья, информационно-аналитический портал Voskanapat.info нуждается в вашей поддержке. Помогите сделать его ещё лучше!
10.07.2018 Էրդողանը նշանակել է նոր կառավարության կազմը 7.07.2018 ՀԱՊԿ քարտուղարությունը ԼՂ խնդրի խաղաղ կարգավորմանն այլընտրանք չի տեսնում Ադրբեջանը առաջնագծում հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակել է ավելի քան 1500 կրակոց Նախիջևանում ՃՏՊ հետևանքով ադրբեջանցի զինծառայողներ են մահացել Իրանում ԻՊ ութ անդամ մահապատժի է ենթարկվել 6.07.2018 Ադրբեջանի սահմանապահները թմրանյութերի հերթական խոշոր չափաբաժինն են առգրավել 5.07.2018 ՄԱԿ-ի ԱԽ բանաձևերի շահարկման հերթական փորձն Ադրբեջանի կողմից ձեռնարկվում է ի շահ պատերազմի, և ոչ խաղաղության 4.07.2018 Բաքվի մետրոն շարունակում է չգործել հոսանքազրկման պատճառով Ալիևը Գյանջայի քաղաքապետի մահափորձի քրգործը վերցրել է իր անձնական վերահսկողության ներքո 3.07.2018 Բաքուն և ադրբեջանական այլ քաղաքներ հայտնվել են խավարում 2.07.2018 Հայաստանը Եվրամիության հետ համաձայնագիրը կվավերացնի մինչև մայիս ՀՀ ԶՈՒ-ն ի վիճակի է զինծառայողներին ապահովել ամեն ինչով. Գլխավոր շտաբի պետ 30.06.2018 Ադրբեջանը հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակել է ավելի քան 1500 կրակոց Էրդողանը մտադիր է նոր կառավարության կազմում ներգրավել հայ տնտեսագետ Դարոն Աճեմօղլուին. թուրքական ԶԼՄ-ներ Հայաստանի և Գերմանիայի արտգործնախարարները նախանշել են երկկողմ հարաբերությունների զարգացման ուղիները Արցախում պայմանագրային զինծառայող է մահացել 29.06.2018 Արցախը հակամարտության կարգավորման գործընթացում պետք է ունենա որոշիչ ձայն Արցախում իրավիճակ է փոխվել 28.06.2018 Բակո Սահակյանը մասնակցել է Մարտակերտի ազատագրման 25-ամյակին նվիրված միջոցառումներին Ադրբեջանցիների հերթական «զոհերը» կամ ԵԽԽՎ կոռուպցիոն բացահայտումների նոր «սերիան» 27.06.2018 Բացատրեք այս վեհաժողովին՝ ինչու եք կրկին զինամթերք կուտակում սահմանին. Արփինե Հովհաննիսյանը՝ ԵԽԽՎ-ում ադրբեջանցի պատվիրակին 26.06.2018 Եվրամիությունն աջակցության ծրագիր է նախատեսում Հայաստանում ապաստանած սիրիահայերի համար 25.06.2018 Քեթի Փիրին մեկնաբանել է Թուրքիայում տեղի ունեցած նախագահական և խորհրդարանական ընտրությունները Սելահաթթին Դեմիրթաշը շնորհավորել է իր կուսակիցներին և շնորհակալություն հայտնել հասարակությանը ԵԽԽՎ-ն նոր նախագահ ունի Վոլոդինն անհրաժեշտ է համարել Լեռնային Ղարաբաղում իրադրության սրում թույլ չտալը Աթեշյանը, Շիրինօղլուն և Զեքիյանը շնորհավորել են Էրդողանին ընտրություններում հաղթանակի առթիվ 23.06.2018 Փորձագետները կանխատեսում են Էրդողանի հաղթանակը Թուրքիայի նախագահական ընտրություններում Ադրբեջանական կողմը հունիսի 17-ին ձեռնարկել է դիվերսիոն ներթափանցման փորձ. Արցախի ՊԲ Զորամասերից մեկում պայմանագրային զինծառայող է մահացել 22.06.2018 ԼՂ կարգավիճակը և անվտանգությունը Հայաստանի գերակա առաջնահերթություններն են. Զոհրաբ Մնացականյան Իսրայելի պաշտպանության նախարարը հրաժարվել է այցելել Ադրբեջան 21.06.2018 ԵՄ-ն ԼՂ խնդրի կարգավորման հարցում վերահաստատել է իր աջակցությունը Մինսկի խմբի համանախագահների ջանքերին Ադրբեջանա-իրանական սահմանին փոխհրաձգության հետևանքով մարդ է վիրավորվել 18.06.2018 Նախիջևանի հատվածում որոշակի լարվածություն կա, բայց իրավիճակը վերահսկելի է. փոխնախարար Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հանդիպման վերաբերյալ հստակ պայմանավորվածություն չկա. Բալայան Թուրքիան պատրաստվում է Անտարկտիդայում գիտական կայան հիմնել Թուրքիայի նախագահը պատրաստ է «անհրաժեշտության դեպքում» երկարաձգել արտակարգ դրության ռեժիմը 16.06.2018 Վարչապետ Փաշինյանն ու Բակո Սահակյանն այցելել են պաշտպանական դիրքեր 15.06.2018 Արցախի ԱԱԾ նախկին պետը նշանակվել է հատուկ հանձնարարությունների գծով նախագահի ներկայացուցչի պաշտոնում 14.06.2018 Ադրբեջանցի ակտիվիստներն ակցիա են անցկացրել ի պաշտպանություն քաղբանտարկյալ Իլգար Մամեդովի «Ադրբեջանական լվացքատուն». եվրոպացի գործիչներին կաշառելու համար Իլհամ Ալիևը թալանել է Ադրբեջանի ավանդատուներին ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահները քննարկել են նախարարական հանդիպման կազմակերպման հարցը Ցանկանալով խելացի երևալ՝ ադրբեջանցի պատգամավորը հիմարի տպավորություն է թողել Հայաստանը շարունակելու է հակամարտության խաղաղ կարգավորմանն ուղղված ջանքերը․ ՀՀ Նախագահ 13.06.2018 Զոհրաբ Մնացականյանը մանրամասներ փոխանցեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ հանդիպումից Կրեմլի պալատում մեկնարկել է Փաշինյան-Պուտին հանդիպումը Թուրքիայի արգործնախարարը հայտարարել է, որ ինքը նաև Ադրբեջանի արտգործնախարարն է Բակո Սահակյանն ու Արմեն Սարգսյանը քննարկել են Հայաստան-Արցախ փոխգործակցությանն առնչվող հարցեր Ադրբեջանն Արցախի հետ շփման գծից հետ չի քաշում դեռևս ապրիլից կուտակած մեծ քանակությամբ ստորաբաժանումները
 
Խնդիրն այլ է. Արցախին հարում են այսօր գերության մեջ գտնվող լայնածավալ հայկական հողեր, որոնց վրա ապրում է թշնամին և ամեն օր սպառնում Արցախի Հանրապետությանը։ Այս հանգամանքը ստիպում է Արցախի քաղաքացիներին և ողջ հայ ժողովրդին ապրել հոգևոր և ֆիզիկական ուժերի լրացուցիչ լարման պայմաններում։ Լևոն Մելիք-Շահնազարյան