Շուշի. Վերածնվող մշակույթ

Եթե հային հարցնես, թե որն է իր ժողովրդի երկարակեցության գաղտնիքը, նա միանշանակ կպատասխանի՝ մշակույթը։ Դարեր շարունակ պետականությունից զրկված հայ ժողովուրդն անվտանգության, ազգի պահպանման և զարգացման խնդիրները լուծել է կրթության, մշակույթի ու հոգևոր արժեքների միջոցով։ Արդյունքում պատմության ամենատարբեր ժամանակաշրջաններում հայկական լեռնաշխարհի տարբեր անկյուններում ծաղկում ապրող քաղաքները հետզհետե վերածվել են մշակույթի և հոգևոր կյանքի կենտրոնների։ Այդպիսի մի կենտրոն է նաև Արցախի զարդ Շուշին։

Ապառաժե անառիկ սարահարթի վրա գտնվող այս քաղաքը հինավուրց ժամանակներից դարձել էր հայ իշխանների կարևոր հենակետերից մեկը։ Շուշիում պահպանված ամենահին տապանաքարերը վկայում են, որ արդեն 8֊9֊րդ. դդ. բնակավայրը եղել է հայկական մշակույթի և քրիստոնեական արժեքների ձևավորվող օջախ։ Հենց այդ ժամանակներից էլ Շուշին՝ որպես Քուռ֊Արաքս գետերի հովտում գերակա դիրք ունեցող ամրոց հայտնվում է օտար նվաճողների ուշադրության կենտրոնում։ 13֊րդ դարի հայ պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին պատմում է, որ Արցախի իշխանաց իշխան Հասան Ջալալյանը բանակցում էր մոնղոլների Մանգու խանի հետ, որպեսզի վերջինս ետ վերադարձնի քաղաքն իր իսկական տերերին՝ հայերին։

Որպես հոգևոր մշակույթի արդեն ձևավորված կենտրոն Շուշին առաջին անգամ հանդես է գալիս 1420֊ական թթ. սկզբներին։ Քաղաքի Սբ. Աստվածածնի եկեղեցին այդ շրջանում վերածվում է հայկական գրչության զարգացման խոշոր օջախի։ Հենց այդ տարիներին է Շուշիում աշխատում միջնադարյան հայտնի գրիչ և ծաղկող Տեր Մանուելը, որի ստեղծած Ավետարանը հայկական գրարվեստի լավագույն կոթողներից է։ Սբ. Գրքի հիշատակարանում հոգևորականը նշում է, որ գործն ավարտել է 1428թ.֊ին՝ Ամարասի վիճակի Շուշի կոչվող գյուղում սբ. Աստվածածնի հովանու ներքո, Տեր Հովհաննեսի կաթողիկոսության ժամանակ։ Շուշիի Սբ. Աստվածածնի եկեղեցու հովանո ներքո ստեղծված հաջորդ ավետարանը, որը մեզ է հասել քաղաքից, գրվել է 1575թ.֊ին։

18֊րդ դարի առաջին կեսին Ավան զորավարը վերակառուցում է Շուշիի միջնաբերդն ու պարիսպները՝ քաղաքը վերածելով Արցախի հայ իշխանների կարևոր ռազմական հենակետերից մեկը։ Նախապատրաստական այս աշխատանքների շնորհիվ Ավան զորավարը 1726թ.֊ին Շուշիի մատույցներում կարողանում է կանգնեցնել Օսմանյան 40.000֊ոց բանակի առաջխաղացումը։ 8 օր տևած ճակատամարտում թուրքական բանակը ջախջախիչ պարտություն է կրում և հեռանում Արցախից։

Շուշիի հզորացումը նպաստում է նաև քաղաքում մշակութային և հոգևոր կյանքի աննախադեպ վերելքին։ 18֊րդ դարի երկրորդ կեսից հատկապես 19֊րդ դարի սկզբից Շուշին վեր է ածվում հայ ժողովրդի մշակութային ամենամեծ կենտրոններից մեկը։ 1822թ.֊ին քաղաք են այցելում հայոց կաթողիկոսներ Եփրեմն ու Ներսես Աշտարակեցին, ովքեր Պատարագ են մատուցում քաղաքի սբ. Աստվածածնի եկեղեցում։

Նույն ժամանակաշրջանում Շուշիում ստեղծվում են տպարաններ, դպրոցներ, թատրոն, կառուցվում նոր եկեղեցիներ։ 1827֊1920թթ. քաղաքում տպագրվում են հարյուրավոր գրքեր։ Շուշիում լույս են տեսնում նաև ավելի քան 20 անուն թերթեր, ամսագրեր։
Կովկասի Ջիբրալթար, Հայկական փոքրիկ Փարիզ… բերդաքաղաքն այսպիսի անուններով են կնքում 19֊րդ դարի Շուշիի եվրոպացի այցելուները՝ գերմանացի բարոն ֆոն Գակստհաուզենը, ռուս գեղանկարիչ Վերեսչագինը և այլք։ Շուշիում են ծնվել հայ մշակույթի այնպիսի գործիչներ, ինչպիսիք էին պատմաբան Լեոն, քանդակագործ Հակոբ Գյուրջյանը, արձակագիր Մուրացանը։ Իրենց գործունեության տարբեր հատվածներում քաղաքի դպրոցներում դասավանդել են նաև Պերճ Պռոշյանը, Ղազարոս Աղայանը, Վրթանես Փափազյանը, Հրաչյա Աճառյանը և հայ մշակույթի այլ ականավորներ։

1848թ.֊ին շուշեցի ուսանողները քաղաքի ամբարը վերածում են թատրոնի և տարբեր ներկայացումներ բեմադրում։ Շուտով քաղաք է գալիս նաև հայտնի թատերական գործիչ Գևորգ Չամչյանը, ով 1865թ.֊ին շուշեցիներին է ներկայացնում «Սամվել», «Վարդան Մամիկոնյան» և «Միհրդատ» ողբերգությունները։ Իսկ 1891թ. շուշեցի մեծահարուստ Մկրտիչ Խանդամիրյանը հիմնում է 350 տեղանոց եռահարկ թատրոնի շենքը, որտեղ բեմադրվում էին հայ, ռուս և եվրոպացի հեղինակների բազում գործեր։
19֊րդ դարում քաղաքում գործում էին Ժամհարյանների քաղաքային հիվանդանոցը, սբ. Մարիամի օրիորդաց դպրոցը, Շուշիի ռեալական ուսումնարանը։ Նույն ժամանակաշրջանում քաղաքում կառուցվում է ևս 5 եկեղեցի։ Բնակավայրի զարդն է դառնում 1868֊ից 1887թթ. Կառուցած Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին։ Տաճարը գտնվում է քաղաքի կենտրոնում։ Արտաքին տեսքով նման է Էջմիածնի Մայր Տաճարին։

20֊րդ դարի սկզբին՝ 1905֊1906թթ. և 1918֊1920թթ. հայ֊թաթարական բախումների ընթացքում, Շուշիի մշակութային վերելքը ժամանակավորապես կասեցվեց։ Այդ տարիներին հրկիզվում է քաղաքի հայկական թաղամասը, ավիրվում մշակութային բազում օջախներ։ Դրան հետևում է խորհրդային իշխանությունը, որի ընթացքում քաղաքը հանձնվել էր ադրբեջանցիների տնօրինմանը։ Խորհրդային Ադրբեջանի ղեկավարությունը, օգտվելով առիթից, Շուշիում փորձում է վերացնել հայ մշակույթի հետքերը։ Ի թիվս այլ օջախների՝ քանդվում է նաև միջնադարյան հայ գրչության նշանավոր կենտորն սբ. Աստվածածին եկեղեցին։

Ամեն ինչ վերադառնում է ի շրջանս յուր 1992թ.֊ին, երբ քաղաքը վերստին վերադառնում է իր տերերի՝ Արցախի հայության գիրկը։ Առաջին հերթին վերականգնվում է Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին, հետո Հովհաննես Մկրտչի Կանաչ ժամ եկեղեցին, դպրոցներն ու մշակույթի այլ օջախներ։

Ավերակներից վեր հառնող Շուշին այսօր կրկին վերագտնում է իր նախկին նշանակությունը և վերածվում համահայկական մշակութային կենտրոնի: 2012 թվականին ԼՂՀ Մշակույթի և երիտասարդության հարցերի նախարարությունը տեղափոխվեց Շուշի, որով վերջինս հռչակվեց որպես մշակութային մայրաքաղաք: Նախարարությունն այժմ տեղակայված է սբ. Մարիամի օրիորդաց դպրոցի շենքում։

Այսօր Շուշին ունի իր մշակութային օջախները և ձևավորվող մշակութային ավանդույթները: Վերջին տարիներին կազմակերպված կարևորագույն միջազգային միջոցառումներից էր 2012 թվականին իրականացած «Շուշի արտ փրոջեքթ» նախագիծը, որն իրենից ներկայացնում էր հսկայական ցուցահարթակ, ուր իրենց ստեղծագործություններն էին ներկայացնում արվեստագետներ Հայաստանից և Սփյուռքից: Բացի այդ, կարևորագույն մշակութային իրադարաձություն է արդեն իսկ ավանդական դարձած «Խաղաղություն Արցախին» խորագրի ներքո անցկացվող «Հակոբ Գյուրջյան» քանդակի միջազգային սիմպոզիումը, որին մասնակցում են տասնյակ քանդակագործներ Արցախից, Հայաստանից, Բելառուսից, Բելգիայից, Ճապոնիայից, Իտալիայից և աշխարհի շատ այլ երկրներից։
Շուշիում այսօր գործում է 4 թանգարան՝ պատմաերկրագիտական, կերպարվեստի, քարերի, գորգերի, որտեղ ներկայացված են Շուշիի պատմությունը, ավանդույթները, գորգագործության մշակույթը և այլն: Վերջին տարիներին այստեղ մեկ տասնյակից ավել մշակութային օջախներ են հիմնվել՝ արվեստանոցներ, համերգասրահներ, ստեղծագործական կենտրոններ։ Քաղաքում զարկ է տրվել նաև կրթական կյանքին։ Արցախի Կառավարության որոշմամբ այստեղ կառուցվել է Շուշիի տեխնոլոգիական համալսարանը։ Քաղաքում իր հյուրընկալ դռներն է բացել նաև Հայաստանի ազգայինագրարային համալսարանի մասնաճյուղը:

Սակայն այսքանով չի սահմանափակվում ժամանակակից Շուշիի մշակութային ձեռքբերումների ցանկը։ 2013թ.֊ից ի վեր՝ Արցախի անկախության տոնին, հենց այս բերդաքաղաքում են ներկայացվում հայկական օպերաների առաջնախաղերը։ Այսպես, 2013թ.֊ին սեպտեմբերի մեկին Ռեալական վարժարանի շենքի դիմացի բակում կայացավ ծագումով շուշեցի հեղինակ Անդրեյ Բաբաևի «Արծվաբերդ» օպերայի պրեմիերան։ Գեղեցիկ այս ավանդույթը շարունակվեց 2014թ. և 2017թ. Սեպտեմբերյան տոներին, երբ Շուշիում ներկայացվեցին Ավետ Տերտերյանի «Կրակե օղակ» և Հարո Ստեփանյանի «Սասունցի Դավիթ» օպերաները։ Պրեմիերաները կայացել են Ռեալական վարժարանի և Շուշիի բերդի տարածքում։ Հայկական օպերաների՝ Շուշիի առաջնաղախերում ներկա են գտնվել Հայաստանի և Արցախի ղեկավարները, մշակույթի ու կրթության ականավոր գործիչներ, հարյուրավոր հյուրեր հայկական երկու պետություններից և արտասահմանյան երկրներից։ Օպերաների այս բեմադրությունները Շուշիին վերադարձրին համահայկական մշակույթի կենտրոնի նախկին փառքը։

Առաջիկայում նախատեսվում Շուշիի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանների հիմնարար վերականգնում և արդեն մի քանի տարի անց երբեմնի մշակութային կենտրոնը զբոսաշրջիկներին, ուսանողներին և արվեստագետներին կներկայանա պատերազմի հետևանքները լիովին թոթափած և ծաղկուն քաղաքի տեսքով:

Հայ մշակույթի կարևոր այս օջախը շարունակում է պատվով իրացնել իր առաքելությունը։ Շուշիում ամեն օր կերտվում է ապագայի հայը։ Այստեղ է ձևավորվում մեր ժողովրդի հոգևոր և մշակութային արժեքների կարևորագույն շերտերից մեկը։ Այն, որը պատասխանատու է մեր ինքնության պահպանման ու հարատևման համար՚ Եվ դա արվում է մեծ սիրով ու նվիրումով, ինչը թույլ է տալիս վստահ լինել, որ հազարամյակներ անց էլ հայ մարդը կպատասխանի, որ իր ժողովրդի երկարակեցության գաղտնիքը ազգային մշակույթն է։

18.02.2018 Իրանի ԱԳՆ ղեկավարը հայտարարել է, որ հանրապետությունը Պարսից ծոցում հեգեմոնիայի չի ձգտում Նախագահը Մյունխենում հանդիպում է ունեցել Բավարիայի երկրամասի առաջատար մի շարք ընկերությունների ղեկավարների հետ Ճիշտ արձագանք, ճիշտ տեղում. Դավիթ Բաբայանը՝ Մյունխենում ՀՀ Նախագահի ելույթի մասին Իրանի հարավում ավիավթարի արդյունքում կենդանի մնացածներ չկան Մյունխենում ՀՀ Նախագահը հստակ ազդակ հղեց, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը սպառնալիք են տարածաշրջանի համար. Շարմազանով ՀՀ Նախագահը ցավակցական հեռագիր է հղել Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանիին 17.02.2018 ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանը փետրվարի 17-ին ելույթ է ունեցել Մյունխենի անվտանգության համաժողովում Արցախյան շարժման մասնակիցները հանդիպել են ՊԲ զինծառայողների հետ Անցած շաբաթ Ադրբեջանը առաջնագծում հրադադարի ռեժիմը խախտել է շուրջ 250 անգամ Նախագահը աշխատանքային այցով մեկնել է Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն 16.02.2018 ՌԴ ԱԳՆ խոսնակ Մարիա Զախարովան անդրադարձել է Իլհամ Ալիևի «Երևան և Զանգեզուր վերադառնալու» վերաբերյալ անհեթեթ հայտարարություններին Թուրքիայի քրդամետ կուսակցության ևս մեկ պատգամավոր կարող է զրկվել մանդատից Էրդողանի ու Թիլերսոնի հանդիպումը շարունակվել է ավելի քան երեք ժամ Թուրքիայի վարչապետի այցը Գերմանիա ուղեկցվել է բողոքի ցույցերով Բակո Սահակյանը մասնակցել է Արցախի դատախազության կոլեգիայի նիստին 15.02.2018 ՌԴ ԱԳՆ-ն հայտարարել է ԱՄՆ-ի կոալիցիայի հարվածներից ռուսների զոհվելու մասին Բակո Սահակյանն ընդունել է Արցախի Աֆղանստանի պատերազմի վետերանների միության անդամների Ադրբեջանում բնակչության թվի աճն անկում է ապրել Ադրբեջանի զորամասերից մեկում զինվոր է մահացել Թուրքիայում պահանջում են փակել քրդամետ Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցությունը Անկարայում ԱՄՆ դեսպանատան պողոտան կանվանակոչվի «Ձիթենու ճյուղ» 14.02.2018 Նախագահ Սերժ Սարգսյանը ցավակցական հեռագիր է հղել Դանիայի Թագուհի Մարգրեթ Երկրորդին Էրդողանի եւ Ալիեւի պանթուրքիստական հայտարարություններն անթույլատրելի են. Էդուարդ Շարմազանովը՝ Հունաստանի դեսպանին Նախագահ Սերժ Սարգսյանը Մալիի նախագահին հրավիրել է Երևանում մասնակցելու Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովին Արցախը դարձավ հայ ժողովրդի պատվախնդրության և հաղթանակի խորհրդանիշը. Սերժ Սարգսյան Արժե՞ զարմանալ, որ Ալիևը Երևանն է ուզում... Ուզում ենք մեր պատրիարքին ընտրել. Գարո Փայլան Ռուս սահմանապահներն Արմավիրի մարզում թուրք սահմանախախտի են ձերբակալել Էրդողանը հեռախոսազրույց է ունեցել Սաուդյան Արաբիայի թագավորի հետ Թուրքիայի զինուժը հարվածներ է հասցրել Իրաքի հյուսիսում 13.02.2018 Միջազգային ավիացիոն կոմիտեն հայտնել է Ռուսաստանում Ան-148-ի վթարի նախնական պատճառը Թուրքիայի նախագահը ԱՄՆ-ին կրկին մեղադրել է Թուրքիայի դեմ գործողություններ իրականացնելու մեջ Ծնկաչոք Մարդու դասերը Թուրքիայի նախագահը սպառնացել է Հունաստանին Մեր հայացքը ուղղված է միմիայն դեպի ապագան. Բակո Սահակյան Ադրբեջանցիները չհասկանալով… իրենց իջեցնում և մեզ բարձրացնում են, մենք բարձունքի վրա ենք. Ալեքսանդր Լապշին Նախագահի նստավայրում տեղի է ունեցել Բուլղարիայի նախագահ Ռումեն Ռադևի հրաժեշտի արարողությունը Մերկելը Թուրքիայի վարչապետի հետ կքննարկի կալանավորված գերմանացի լրագրողի հարցը 12.02.2018 ԿԽՄԿ ներկայացուցիչներն այցելել են հայ և ադրբեջանցի ազատազրկվածներին Ադրբեջանում նախագահական արտահերթ ընտրությունների անցկացումը խախտում է ժողովրդավարության սկզբունքները. միջազգային կենտրոն Հայաստանն ու Բուլղարիան ռազմավարական նշանակություն ունեն Պարսից ծոց-Սև ծով տրանսպորտային միջանցքի ստեղծման հարցում. Ռադև Ադրբեջանական որոշ մասնավոր բանկեր փակվելու վտանգի տակ են. Moody’s Ինչպես Զաքիր Հասանովն Իլհամ Ալիևին փրկեց հայկական ՈՒԱԶ-իկից Նվիրվում է բոլոր «մատնված» քրդերի համար անհանգստացողներին Բուլղարիան կողմ է ԼՂ հիմնահարցի խաղաղ կարգավորմանը Մինսկի խմբի համանախագահների միջնորդությամբ և ԵՄ աջակցությամբ ԼՂ խնդիրը կարող է հանգուցալուծվել միայն, երբ Ադրբեջանը հրաժարվի իր առավելապաշտական ակնկալիքներից Իրան-Հայաստան երրորդ էլեկտրահաղորդման գիծը մոտ ապագայում շահագործման կհանձնվի Թուրքիան կորցրել է հավատը ԱՄՆ նկատմամբ. Թուրքիայի արտգործնախարար Ադրբեջանը պատրաստ չէ հարևանի հետ հակամարտությունը լուծելու խաղաղ ճանապարհով. ZDF-ի անդրադարձը Թուրքիայում «Ձիթենու ճյուղ» գործողության դեմ բողոքելու համար ձերբակալված քաղաքացիների թիվը հասել է 666-ի
Խնդիրն այլ է. Արցախին հարում են այսօր գերության մեջ գտնվող լայնածավալ հայկական հողեր, որոնց վրա ապրում է թշնամին և ամեն օր սպառնում Արցախի Հանրապետությանը։ Այս հանգամանքը ստիպում է Արցախի քաղաքացիներին և ողջ հայ ժողովրդին ապրել հոգևոր և ֆիզիկական ուժերի լրացուցիչ լարման պայմաններում։ Լևոն Մելիք-Շահնազարյան